این تمدن بر پایه استحصال باران، مهار و بهرهبرداری از
سیلابهای فصلی و تغذیه منابع آب زیرزمینی استوار بوده است. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی–تحلیلی، به بررسی سازهها و سامانههای بومی
مدیریت سیلاب مانند بندسار، هوتک، خوشاب، سنگچال، چاههای تغذیهای و آبگیرهای بارانی
میپردازد و نقش آنها را در شکلگیری مراکز سکونتی و تجاری جنوب ایران تحلیل میکند.
نتایج نشان میدهد که این سامانهها نمونههای موفقی از سازگاری انسان با اقلیم خشک
و ناپایدار بوده و میتوانند بهعنوان الگویی بومی برای مدیریت پایدار آب در شرایط
تغییر اقلیم مورد بازخوانی و روزآمدسازی قرار گیرند.
واژگان کلیدی: تمدن سیلابی، دانش بومی، مدیریت سیلاب،
استحصال آب باران، جنوب و شرق ایران، سازگاری با تغییر اقلیم
۱. مقدمه
نخستین تمدنهای بشری در پیوند مستقیم با آب شکل گرفتهاند.
تمدنهای بینالنهرین، نیل، سند و گنگ نمونههایی روشن از این وابستگی هستند. در ایران
نیز، از فلات مرکزی تا سواحل جنوبی، شکلگیری سکونتگاهها همواره تابعی از نحوه مدیریت
منابع آب بوده است.
جنوب و شرق ایران، با اقلیمی بسیار خشک و بارشهایی کممقدار
اما رگباری، بیش از هر چیز در معرض سیلابهای فصلی قرار دارند. با این حال، شواهد تاریخی
نشان میدهد که جوامع بومی این مناطق، بهجای مقابله صرف با سیلاب، آن را بهعنوان
منبع حیات و آبادانی به کار گرفتهاند.
۲. ویژگیهای اقلیمی جنوب و شرق ایران
بارندگی در این مناطق:
کممقدار
نامنظم
عمدتاً رگباری و کوتاهمدت
این شرایط موجب تولید روانابهای شدید و سیلابهایی میشود
که در صورت عدم مدیریت، مستقیماً به خلیج فارس و دریای عمان تخلیه میگردند. در مقابل،
مدیریت سنتی آب در این مناطق بر مهار، پخش و ذخیره سیلاب استوار بوده است.
۳. سازهها و سامانههای بومی مدیریت سیلاب
مطالعات میدانی و تاریخی نشان میدهد که تنوع بالایی از
سازههای مهندسی بومی در جنوب و شرق ایران وجود داشته است، از جمله:
بندسار و کشبند: برای مهار و پخش سیلاب
هوتک و خوشاب: ذخیره آب باران و رواناب
سنگچال: کاهش سرعت سیلاب و نفوذ آب
چاههای تغذیهای (نزو): تقویت آبخوانها
آبگیرها و بندآبها: مدیریت روانابهای محلی
این سامانهها با حداقل مصالح، بدون انرژی خارجی و با
مشارکت اجتماعی اداره میشدند.
۴. تمدن سیلابی و شکلگیری مراکز سکونتی
شهرها و مراکز تجاری مهمی چون سیراف، کیش، هرمز و هرمز
نو بدون اتکا به رودخانههای دائمی شکل گرفتهاند. بقای این مراکز، مرهون ترکیب هوشمندانه
تمدن کاریزی و تمدن سیلابی بوده است؛ الگویی که امکان سکونت پایدار در یکی از خشکترین
نواحی جهان را فراهم کرده است.
۵. بحث و نتیجهگیری
تمدن سیلابی جنوب و شرق ایران نمونهای تاریخی از سازگاری
انسان با اقلیم خشک و ناپایدار است. در شرایط کنونی که تغییر اقلیم شدت سیلابها و
نوسانات بارشی را افزایش داده است، بازخوانی و روزآمدسازی این دانش بومی میتواند نقش
مؤثری در کاهش خطرپذیری، افزایش تابآوری و مدیریت پایدار منابع آب ایفا کند.
پژوهش حاضر تأکید میکند که آینده مدیریت آب در ایران،
نه در حذف گذشته، بلکه در همافزایی دانش بومی و فناوری نوین نهفته است.
.png)
