می‌پرسد که آیا بزرگ شهر یا رئیس و شیخ قبیله‌ای به تازگی درگذشته که چنین بی‌تابند و در سوز و گداز؟ مردم شهر به‌تندی پاسخ می‌دهند که تو مگر دشمن دین و اهل‌بیتی که نمی‌دانی امروز عاشورا است و عزای ما برای حسین (ع) است؟ شاعر می‌پرسد مگر خبر جنایت یزید و مصیبت حسین (ع) تازه به گوش شما رسیده که اینچنین جامه چاک می‌کنید؟ وانگهی آنچه برای حسین و یارانش رخ داده، رها شدن از زندان تن و غنودن در آغوش وصال محبوب است. عاشورا روز پیروزی و پادشاهیِ معنوی شهیدان کربلا است؛ چه جای اشک و آه؟!

-شاید در نگاه اول، چنین به‌نظر آید که مولانا به‌سبب خاستگاه مذهبی‌ و تعلقش به طایفۀ اهل‌سنت، مناسک عاشوراییِ شیعیان را به‌دیدۀ طعن می‌نگرد. اما با نگاهی ژرف‌تر به ابیات پایانیِ این حکایت، می‌توان چنین فهمید که مولانا از زبان شاعر دوره‌گرد‌ و به‌شیوۀ «تجاهل العارف» قصد تلنگر زدن به عزاداران حسینی دارد که مبادا در سطح قالب و صورت و پوستۀ مناسک بمانند و به‌جای ماه، در انگشتی که ماه را نشان می‌دهد خیره شوند! گویی می‌خواهد یادآوری کند که مناسک حسینی اگر با دردهای اگزیستانس فردی و یا رنج‌های اجتماعی پیوندی برقرار نکند، بی‌معنا، تهی و متورم می‌شود. آنگاه است که باید چنین مناسکی را عزای خفتگان بر خوابِ گرانِ خویش دانست:

پس عزا بر خود کنید ای خفتگان

زان که بد مرگی است این خواب گران

-مشارکت در مناسک آیینی باید چشم را به افقی متعالی‌تر باز کند و ضمیر را از زنگارها و غبارهای زندگیِ خاکی، که منشأ هر نزاع و دشمنی و ستمکاری است، بزداید، و اگر این‌گونه  نیست باید بر حال نزار و دین خراب خود گریست:

بر دل و دین خرابت نوحه کن

که نمی‌بیند جز این خاک کَهُن

مناسکْ زمانی کارآمد است که در خدمت ورزیدگیِ ایمان و اعتلای معنویت آدمی باشد. برون‌داد مناسک آیینی، لاجرم باید تقویت اعتماد به سیر هستی (توکل) و دلیری و فداکاری در مسیر حق‌جویی و حق‌خواهی، و مناعت و سیرچشمی در برابر وسوسه‌هایی باشد که چونان گل و لای بر پای سالک راه حق می‌چسبند و او را از پای می‌اندازند. چشمی که به افقی بلندتر از وسوسه‌های خاکی دوخته شده است، دلیر، متوکل، فداکار و مستغنی است:

ور همی بیند چرا نبود دلیر

پشت‌ْدار و جان‌سپار و چشم‌سیر؟

هدف از تدیّن و معنویت، شست‌وشوی جان در شراب عشق به هستی و فرورفتن در بحر شفقت و دیگردوستیِ مؤثر است و کسی که سرخیِ این شراب در سیما و سیرتش نمودار نباشد، نصیبی از فرّخی و فرخندگیِ معنوی نبرده است:

در رخت کو از میِ دین، فرّخی؟

گر بدیدی بحر، کو کفّ سَخی؟

آن‌که جو دید، آب را نکْند دریغ

خاصه آن کو دید آن دریا و میغ